Kısa cevap: Önce top ile CPU'yu en çok kullanan işlemi bulun. Ardından üst bölümdeki wa ve st değerlerine bakarak sorunun işlemciden mi, diskten mi yoksa sanallaştırmadan mı kaynaklandığını ayırın. %100 CPU, sunucudaki bütün çekirdeklerin dolu olduğu anlamına gelmez. Çözümü, kaynağı tüketen uygulamaya ya da zamanlanmış görevlere göre yapın.
Web siteniz yavaşlıyor, yönetim paneli geç açılıyor ya da sunucu komutlara gecikmeli yanıt veriyorsa işlemci kullanımına bakmak iyi bir başlangıçtır. Yine de CPU'nun yüksek görünmesi, her zaman sunucunun yetersiz olduğu anlamına gelmez. Bir yedekleme işlemi, yoğun veritabanı sorguları ya da hatalı çalışan bir uygulama da aynı sonucu doğurabilir.
Ubuntu sunucuda yüksek CPU kullanımını düşürmek için önce kaynağı tüketen işlemi bulun, sonra nedene uygun müdahale edin. Rehberdeki komutları Ubuntu 22.04 ve 24.04'te kullanabilirsiniz.
1. En fazla CPU tüketen işlemi bulun
SSH ile sunucuya bağlandıktan sonra şu komutu çalıştırın:
top
İşlemleri CPU kullanımına göre sıralamak için Shift + P tuşlarına, her mantıksal işlemciyi ayrı görmek için 1 tuşuna basın. Ekrandan çıkmak için q tuşunu kullanın.
Listede şu alanlara dikkat edin:
PID: İşlemin kimlik numarası.%CPU: İşlemin tükettiği işlemci kaynağı.COMMAND: Kaynak kullanan programın adı.
Örneğin mysqld veritabanını, php-fpm PHP uygulamalarını, node ise Node.js ile çalışan bir uygulamayı işaret edebilir.
%100 CPU, sunucudaki bütün çekirdeklerin dolu olduğu anlamına gelmez. top'ın varsayılan (Irix) modunda %100, yaklaşık bir mantıksal işlemcinin tamamen kullanılması demektir. Birden fazla çekirdek kullanan işlemlerde bu değer %100'ü aşabilir. Örneğin %250 gösteren bir işlem yaklaşık iki buçuk çekirdek kullanıyor demektir.
2. CPU kullanımı ile disk beklemesini ayırın
Sunucu yavaşladığında sorun her zaman işlemcinin hesaplama gücü değildir. top ekranının üstündeki %Cpu(s) satırı, hangi kaynağın incelenmesi gerektiğine dair ipucu verir:
| Alan | Anlamı |
|---|---|
us |
Uygulamaların kullandığı CPU süresi |
sy |
İşletim sistemi çekirdeğinin kullandığı CPU süresi |
id |
CPU'nun boşta kaldığı süre |
wa |
Disk gibi giriş/çıkış işlemlerini bekleme süresi |
st |
Sanal makinenin hipervizör (sanallaştırma katmanı) nedeniyle kullanamadığı CPU süresi |
wa yüksekse disk performansını ve depolama yükünü inceleyin. Sanal sunucuda st değeri sürekli yüksekse ölçüm zamanını ve çıktıları saklayıp hizmet sağlayıcınıza başvurun. Bu değer tek başına sorunun kesin nedenini göstermez.
Aynı değerleri top'ı açmadan, birkaç saniyelik bir ölçümle de görebilirsiniz:
vmstat 1 5
Komut, saniyede bir olmak üzere beş ölçüm yazar. us, sy, id, wa ve st sütunları top'taki karşılıklarıyla aynıdır. İlk satır açılıştan bu yana ortalamayı gösterdiği için onu dikkate almayın.
3. Kaynak tüketen uygulamayı düzenleyin
CPU tüketen programı belirledikten sonra çözümü o uygulama üzerinden ilerletin.
MySQL yüksek CPU kullanıyorsa
Yavaş sorguları, eksik indeksleri ve aynı sorgunun gereksiz yere tekrarlanıp tekrarlanmadığını kontrol edin. Örneğin bir rapor ekranının her açılışta bütün sipariş geçmişini taraması, ziyaretçi sayısı düşükken bile işlemciyi yorabilir.
Yavaş sorgu kaydı ve sorgu analizi adımları için bilgi bankamızdaki “Ubuntu 24.04 MySQL Performans Optimizasyonu Nasıl Yapılır?” başlıklı rehberden yararlanabilirsiniz.
PHP veya WordPress yüksek CPU kullanıyorsa
Sorun başlamadan önce eklenen eklentileri, yapılan güncellemeleri ve trafik değişikliklerini inceleyin. Uygun sayfalarda önbellekleme kullanmak, aynı içeriğin her ziyaretçi için yeniden oluşturulmasını azaltabilir.
Sepet, ödeme ve kullanıcı hesabı gibi kişiye özel sayfaları genel sayfa önbelleğine dahil etmeyin. PHP çalışan sayısını artırmak da (PHP-FPM'de pm.max_children ayarı) tek başına çözüm değildir. Daha fazla eşzamanlı işlem CPU yükünü artırabilir.
Node.js veya başka bir uygulama yüksek CPU kullanıyorsa
Uygulama günlüklerinde tekrarlayan hataları, sürekli yeniden denenen görevleri ve uzun süren hesaplamaları araştırın. Sorun belirli bir istekle başlıyorsa o işlemi ayrı inceleyin.
4. Yedekleme ve zamanlanmış görevleri kontrol edin
CPU kullanımı her gün benzer saatlerde yükseliyorsa zamanlanmış işler çakışıyor olabilir. Yedekleme, dosya sıkıştırma ve rapor oluşturma işlemlerinin aynı anda çalışması sunucuyu zorlayabilir.
Mevcut kullanıcının ve root kullanıcısının cron görevlerini görüntüleyin:
crontab -l sudo crontab -l
Bu komutlar tüm kullanıcıların ya da sistemin bütün görevlerini göstermez. Gerektiğinde /etc/crontab dosyasındaki ve /etc/cron.d/ altındaki tanımları da inceleyin:
cat /etc/crontab ls -l /etc/cron.d/
Systemd zamanlayıcılarını listelemek için:
systemctl list-timers --all
Bu liste, zamanlayıcıların son ve sonraki çalışma zamanlarını karşılaştırmanıza yardımcı olur.
Yoğun görevleri farklı saatlere dağıtın. Örneğin veritabanı yedeğiyle dosya sıkıştırmasını aynı dakikada başlatmak yerine aralarına süre koyun.
5. Arka plan işlerinin önceliğini düşürün
Tamamlanması acil olmayan bir sıkıştırma ya da raporlama işlemi web uygulamanızla CPU için yarışıyorsa önceliğini düşürebilirsiniz:
sudo renice 10 -p 1234
1234 yerine, önceliğini değiştirmek istediğiniz işlemin PID değerini yazın. 10 bir nice değeridir: değer yükseldikçe öncelik düşer. Değer aralığı -20 ile 19 arasındadır.
Yeni başlatacağınız bir işlemi baştan düşük öncelikle çalıştırmak için nice komutunu kullanabilirsiniz. Örnek:
nice -n 10 tar -czf /tmp/yedek.tar.gz /var/www
Bu işlem CPU kullanımına sabit bir yüzde sınırı koymaz. Kaynak rekabeti olduğunda daha yüksek öncelikli işlerin öne geçmesine yardımcı olur. Arka plan görevinin tamamlanması daha uzun sürebilir.
Ne işe yaradığını bilmediğiniz işlemleri sonlandırmayın. Özellikle veritabanını zorla kapatmak aktif işlemleri kesebilir. Yeniden başlatma gerekiyorsa önce günlükleri inceleyin ve hizmet kesintisini planlayın.
6. Olağan dışı trafiği inceleyin
Ziyaretçi sayısındaki artışla birlikte CPU yükseliyorsa web sunucusunun erişim günlüklerini kontrol edin. Aynı adrese aralıksız gönderilen istekler, yoğun bot taramaları ya da giriş denemeleri uygulamanın daha fazla çalışmasına neden olabilir.
Nginx kullanıyorsanız aşağıdaki komutlar en çok istek gönderen IP adreslerini ve en çok istenen adresleri listeler. Apache'de günlük yolu /var/log/apache2/access.log olur:
# En çok istek gönderen 10 IP adresi
sudo awk '{print $1}' /var/log/nginx/access.log | sort | uniq -c | sort -nr | head -n 10
# En çok istenen 10 adres
sudo awk '{print $7}' /var/log/nginx/access.log | sort | uniq -c | sort -nr | head -n 10
Bu komutlar varsayılan günlük biçimine göre çalışır. Cloudflare gibi bir proxy ya da CDN arkasındaysanız ilk sütunda ziyaretçinin değil proxy'nin IP adresi görünebilir.
Sorunun kaynağını doğruladıktan sonra ilgili adreslerde istek sınırlaması, uygun önbellekleme ya da WAF (web uygulama güvenlik duvarı) kuralları değerlendirebilirsiniz. Kuralları gerçek ziyaretçilerin ve gerekli servislerin erişimini engellemeyecek şekilde uygulayın.
CPU kullanımı ne zaman normal kabul edilir?
Yedekleme, yazılım derleme ya da veri işleme sırasında CPU'nun kısa süreliğine yükselmesi normal olabilir. Önemli olan, kullanımın ne kadar sürdüğü ve kullanıcıların işlemlerini etkileyip etkilemediğidir.
Değişikliklerden sonra aynı ekranı ya da işlemi benzer trafik altında tekrar deneyin. CPU yüzdesinin yanında yanıt süresini, hata sayısını ve tamamlanan iş miktarını da karşılaştırın.
Optimizasyona rağmen işlemci kapasitesi düzenli olarak doluyor ve kullanıcılar bekliyorsa kaynak artırımını değerlendirebilirsiniz. Birden fazla çekirdeğe dağılamayan uygulamalarda çekirdek başına performans, paralel çalışan işlerde ise çekirdek sayısı önem kazanır.
Ekiphost ile işlemci ihtiyacınıza uygun sunucuyu planlayın
Projenizin işlemci, bellek ve depolama ihtiyacını birlikte değerlendirin. Optimizasyondan sonra da kapasite yetmiyorsa bir sonraki adım doğru kaynak planıdır.
Uygun VDS veya fiziksel sunucu seçenekleri için Ekiphost üzerinden bizimle iletişime geçebilirsiniz.